Barry Lyndon
Barry Lyndon (1975)
Produkcja
Budżet
$11 000 000
Opłaty
$20 039 900
Reżyser
Scenariusz
William Makepeace Thackeray
Autor
Kompozytor
Producent
Krótki opis
Barry Lyndon opowiada historię Redmonda Barry’ego, młodego Irlandczyka, którego życie wywraca się do góry nogami po pojedynku o kuzynkę, Norę. Bohater opuszcza dom, zostaje okradziony i wstępuje do brytyjskiej armii, walcząc w Europie podczas wojny siedmioletniej. Po dezercji wpada w ręce Prusaków, którzy zmuszają go do służby w swoich szeregach; później Barry angażuje się w szpiegostwo i profesjonalny hazard. Przedzierając się przez wyższe sfery XVIII wieku, uczy się etykiety i wykorzystuje ją, by zdobyć względy bogatej wdowy, Lady Lyndon. Małżeństwo z arystokratką doprowadza go do konfliktu z jej synem, Lordem Bullingdonem.
Film wyreżyserował, napisał i wyprodukował Stanley Kubrick. Jest to dziesiąty z trzynastu pełnometrażowych obrazów w jego chronologii, powstały pomiędzy Mechaniczną pomarańczą z 1971 roku a Lśnieniem z 1980 roku. W rolę Barry’ego wcielił się Ryan O'Neal, a w obsadzie, liczącej pięćdziesiąt osób, znaleźli się także: Marisa Berenson jako Lady Lyndon, Patrick Magee jako The Chevalier, Hardy Krüger jako Captain Potzdorf, Steven Berkoff jako Lord Ludd oraz Gay Hamilton jako Nora. Koszt produkcji wyniósł około 11 milionów USD, a wpływy z całego świata osiągnęły poziom 20 milionów USD.
W serwisie IMDb film otrzymał ocenę 8,1/10 na podstawie około 203 000 głosów, natomiast w TMDB oceniono go na 8/10 przy znacznie mniejszej liczbie głosujących, wynoszącej około 3 300. Ocena krytyków na poziomie 8,4/10 z 156 recenzji plasuje obraz nieco wyżej niż oceny widzów w IMDb.
Co pozostało za kulisami
- Kubrick nalegał na rezygnację z oświetlenia elektrycznego podczas kręcenia scen w pomieszczeniach. Wieczorne sceny w filmie zostały po raz pierwszy w historii kinematografii nakręcone w świetle świec bez dodatkowego oświetlenia, co było możliwe dzięki zastosowaniu niezwykle światłoczułych obiektywów filmowych Carl Zeiss Planar 50mm f/0.7, specjalnie zaprojektowanych do obserwacji gwiazd podczas programu kosmicznego NASA. Wyprodukowanie każdego egzemplarza tych obiektywów kosztowało NASA milion dolarów, a dla Kubricka wyprodukowano trzy sztuki w nieznacznie tańszej wersji z obniżonym wykorzystaniem pierwiastków ziem rzadkich.
- W 1977 roku w wywiadzie dla magazynu „Sight&Sound” Steven Spielberg powiedział o filmie: „Bardzo lubię „Barry’ego Lyndona”, ale dla mnie to trochę jak spacer po Muzeum Prado bez przerwy na lunch”.
- Film był kręcony przez około trzysta dni, na przestrzeni dwóch lat.
- Kubrick zawsze sam wybierał muzykę do swoich filmów. Zwykle wykorzystywał znaną klasykę. Jako ścieżkę dźwiękową do filmu „Barry Lyndon” użył zapomnianej przez wszystkich „Sarabandy” Händla.
- Kubrick pracował nad scenariuszem samodzielnie. Pierwszy szkic ukończył w trzy miesiące i później wielokrotnie go poprawiał. W scenariusz nie weszła dobra połowa epizodów powieści, w szczególności wszystko, co dotyczyło kariery parlamentarnej Barry’ego Lyndona i jego rywalizacji o serce hrabiny z lordem Poynings’em.
- Podczas kręcenia wnętrz w słoneczne dni okna oklejano kalką, na którą z zewnątrz kierowano wiązki sztucznego światła. Często nad minutowym epizodem, który nie odgrywa dużej roli w narracji, Kubrick pracował dniami i tygodniami. Na przykład chrzest bojowy Barry’ego w anonimowej potyczce wojny siedmioletniej kręcony był z trzech kamer, które poruszały się na wózkach operatorskich po 800-stopowej trasie.
- Szereg epizodów (w tym odważna scena między Barrym i lady Lyndon) nie weszło do ostatecznej wersji filmu.
- Powszechnie panuje opinia, że dobór aktorów do głównych ról był podyktowany rozważaniami raczej reklamowymi. W nadziei na pokrycie kosztownych zdjęć firma filmowa zażądała obsadzenia Redmonda kogoś z dziesięciu najbardziej poszukiwanych aktorów Hollywood. Tylko dwóch aktorów z tej listy miało irlandzkie korzenie i pasowało do roli pod względem wieku – Robert Redford i Ryan O’Neal; z nich pierwszy odmówił współpracy z Kubrickiem, dlatego Redmonda zagrał ten drugi.
- Kubrick, znajdujący punkty wspólne w zawodach reżysera i detektywa, postrzegał komentarze dotyczące skrupulatności przeprowadzonej przez niego rekonstrukcji historycznej jako komplementy. Nie widział sensu w kręceniu filmu historycznego (równo jak i futurystycznego), jeśli reżyser nie jest w stanie przekonać widza o realności tego, co dzieje się na ekranie. Praca nad „Barrym Lyndonem” wymagała od niego zanurzenia się w studiowaniu codziennego życia europejskiej arystokracji XVIII wieku. Na przygotowania do zdjęć poszedł cały rok. Kubrick zebrał obszerną teczkę z reprodukcjami dzieł sztuki tamtego okresu. Nalał, aby w kadr nie wpadło niczego, co zostało stworzone później niż w XVIII wieku. Architektura, meble, kostiumy, środki transportu – wszystkie te elementy znalazł na obrazach i grafikach odtwarzanej epoki.
- Scenograf Ken Adam wspomina, że zadanie, które Kubrick postawił przed nim, polegało na odtworzeniu dekoracji dworku szlacheckiego XVIII wieku z dokumentalną dokładnością. Dom hrabiny, w myśli Adama, miał sprawiać wrażenie budowli starożytnej nawet jak na standardy XVIII wieku. Objeżdżając całą Anglię, scenograf postanowił połączyć w obrazie Castlu Hecton znany ze swojej teatralności sylwetkę Castlu Howard z wnętrzami Longleitu i Petworth i parkowymi budowlami Wilton House. Ze względu na zły stan zachowania irlandzkich dworów trudniej było odtworzyć wystrój rodzinnego domu Barry’ego. Sceny potsdamskie kręcono w NRD przez oddzielny zespół, który przesyłał slajdy reżyserowi do Wielkiej Brytanii, a on dawał im wskazówki przez telefon. Twórcom filmu z polecenia Kubricka przyszło studiować szczoteczki do zębów tamtych czasów, antykoncepcję, masę rzeczy, które nie weszły do filmu.
- Do wyboru motywu muzycznego Kubrick podszedł nie mniej skrupulatnie niż do dopracowania rozwiązań wizualnych. Dla niego było rzeczą zwyczajną dopasowywanie scen do wybranej wcześniej muzyki. Wspomina, że w czasie pracy nad filmem przesłuchał wszystkie dostępne w sprzedaży płyty z nagraniami muzyki XVII–XVIII wieku. W filmie można usłyszeć takie rzadko wykonywane melodie, jak Hohenfriedberger Marsch, tradycyjnie przypisywany samemu pruskiemu królowi.
- Po śmierci Kubricka w wielu miastach odbyły się retrospektywne pokazy „Barry’ego Lyndona”.
- Do wielbicieli „Barry’ego Lyndona” zalicza się takich wybitnych reżyserów jak Steven Spielberg i Martin Scorsese (który nieco paradoksalnie określił go jako „jeden z najbardziej emocjonalnych filmów”).
- Scenę pojedynku Barry’ego i lorda Bullingtona Kubrick montował 42 dni.
- Film został nakręcony na podstawie powieści Williama Makepeace'a Thackeray'ego „Kariera Barry'ego Lyndona” (The Luck Of Barry Lyndon, 1844).
- Duże spory wśród krytyków wzbudziła postać niewidzialnego narratora, którego głos komentuje to, co dzieje się na ekranie. Kubrick uzasadniał potrzebę głosu z offu koniecznością przekazania widzowi dużej ilości informacji pozazawiązkowych. Narrator nie tylko zadręcza się motywami czynów Barry’ego, ale także przewiduje, jak dalej będą się rozwijać wydarzenia, przygotowując na nie widza i nadając im charakter nieuchronności: „’Barry Lyndon’ to historia, w której nie ma miejsca na niespodzianki. Ważne nie jest, co się stanie dalej, ale jak to się stanie” – podkreśla Kubrick.
- Po filmach „2001: Odyseja kosmiczna” i „Mechaniczna pomarańcza” Kubrick zamierzał nakręcić epopeję filmową o epoce wojen napoleońskich. Początkowe plany adaptacji „Jarmarku próżności” Williama Makepeace’a Thackeray’ego zarzucono ze względu na objętość powieści, która lepiej nadawała się na serial telewizyjny niż na film kinowy. Stopniowo uwaga Kubricka skupiła się na postaci Napoleona; dojrzewał pomysł filmu biograficznego. Kubrick napisał 150-stronicowy scenariusz „Napoleona”. Do ról głównych w blockbusterze zaproszono Jacka Nicholsona, Audrey Hepburn, Petera O’Toole’a i Aleca Guinnessa, jednak klapa kasowa „Waterloo” Siergieja Bondarczuka (która doprowadziła do rezygnacji Metro-Goldwyn-Mayer z finansowania produkcji) oraz pojawienie się w telewizji kolejnej wersji „Jarmarku próżności” skłoniły Kubricka do umiarkowania ambicji i zwrócenia się ku wcześniejszemu okresowi historycznemu. W ten sposób Stanley Kubrick rozpoczął pracę nad „Barrym Lyndonem”.
- Prace nad „Barrym Lyndonem” trwały ponad dwa lata w atmosferze takiej tajemnicy, że nawet kierownicy studia słabo sobie wyobrażali, co właściwie kręci Kubrick. Sukces dwóch poprzednich filmów Kubricka przekonał szefów Warner Bros. do podjęcia ryzyka i zainwestowania 11 milionów dolarów w jego nowy projekt.
- To było ostatnie w życiu Kubricka doświadczenie pracy poza studiem. Zdjęcia, które rozpoczęły się w grudniu 1973 roku, trwały nie tylko w Anglii i Irlandii, ale również za „żelazną kurtyną” – w socjalistycznej NRD. Powodowało to dodatkowe trudności ze względu na niechęć Kubricka do podróży; zamiast siebie wysyłał asystentów w różne zakątki Anglii, Irlandii i Niemiec.
- Cały oryginalny negatyw filmu został nakręcony najnowocześniejszym w tamtym czasie aparatem filmowym „Arriflex 35 BL”, który później stał się ulubioną kamerą Kubricka.
- Kubrick uważał, że kino, z dużo mniejszym nakładem środków i większą przekonawczością niż inne formy sztuki, przenosi widza w czasie o lata i wieki wstecz. Dążył do zademonstrowania tej zdolności swoim filmem, nalegając na użycie wyłącznie autentycznych dekoracji, w których mogliby funkcjonować ludzie z połowy XVIII wieku. Przy tym wszystkim nie udało się uniknąć niedociągnięć: w filmie pojawia się wzmianka o „królestwie Belgii” (powstałym po wojnach napoleońskich), szewalier Bali Bari zatrzymuje się w neogotyckim zamku Hohenzollernów (architektonicznej fantazji koronowanych romantyków XIX wieku), a w rogu mapy w gabinecie synów lady Lyndon widnieje wizerunek parowozu.
- Kubrick wydał grupie filmowej polecenie stworzenia „filmu dokumentalnego” o obyczajach i manierach arystokracji sprzed dwóch wieków. Będąc przekonanym o niemożności wiarygodnego odtworzenia realiów XVIII wieku w współczesnych warunkach, reżyser odstąpił od swojej zwyczajnej praktyki i nalegał na całkowite zaniechanie zdjęć w studio. Pogoń za autentycznością wymagała od scenografki Mileny Kanonero stworzenia kostiumów, które w pełni odpowiadałyby epoce rokoko.
- Na pytanie o przyczyny sięgnięcia po gatunek powieści łotrzykowskiej w „Pamiętnikach Barry'ego Lyndona” Williama Makepeace'a Thackeray'a, Kubrick odżartował: „Spróbujcie wyjaśnić, za co pokochaliście swoją żonę — to całkowicie bezsensowne zajęcie”. Fakt, że Kubrick wybrał nie najsilniejszą powieść nie najznamienitszego pisarza wiktoriańskiej Anglii, pozwolił Haroldowi Rosenbergowi w 1976 roku zarzucić reżyserowi „recykling literatury, której nikt nie czyta”. Odpierając zarzuty o brak wybredności, Kubrick zauważył, że głębszych powieści nie da się przekształcić w dwu- lub trzygodzinny film bez znaczących strat.
- Specyfika powieści Williama Makepeace'a Thackeray'a polegała na tym, że narracja była prowadzona z perspektywy samego autora pamiętników, Barry'ego Lyndona, który starał się za wszelką cenę usprawiedliwić swoje czyny i bronić dobrego imienia. Kubrick od początku postanowił zrezygnować z narracji pierwszoosobowej, gdyż w kinie wydarzenia toczą się przed oczami widza bez pośrednictwa tekstu. Według Kubricka towarzyszenie im mało prawdziwym komentarzom głównego bohatera oznaczałoby sprowadzenie filmu do poziomu komedii, co wcale nie wchodziło w jego plany.
- Kiedy jeden z krytyków przyszedł do Kubricka omawiać film z powieścią Williama Makepeace'a Thackeray'a w ręku, reżyser zauważył: „To, co w filmie najistotniejsze, nie może zostać przeopowiedziane ani przeanalizowane”. Obiecał wówczas, że scenariusz do „Barry'ego Lyndona” nigdy nie zostanie opublikowany, gdyż z literackiego punktu widzenia nie przedstawia on żadnej wartości.
Auditions in India
Casting calls in USA
Castingi w Polsce
Кастинги в Україні
