Po co aktorowi improwizacja i w jaki sposób ją trenować

Improwizacja często kojarzy się z osobnym gatunkiem rozrywki w klubach komediowych. W rzeczywistości jest to podstawowa umiejętność zawodowa: na castingach często słyszymy „spróbuj to zrobić inaczej”, na planie reżyser zmienia zadanie na minutę przed dublem, a partner nie daje nam dokładnie tego, co ustaliliśmy na próbie. Aktor bez umiejętności improwizacji w takich sytuacjach po prostu sztywnieje.

Gdzie jest to naprawdę potrzebne

• Na castingach. Uwaga „spróbuj inaczej” to w rzeczywistości test właśnie tej umiejętności.
• Na castingach grupowych. Etiuda grupowa to czysta improwizacja.
• Na planie. Scenariusze są poprawiane w biegu, kwestie zmieniane, a sceny przebudowywane pod konkretne ujęcie kamery.
• Gdy partner się pomyli. Umiejętność kontynuowania sceny mimo błędu partnera ratuje dubel.
• W reklamach. Często pojawia się prośba: „powiedz to swoimi słowami”.
• W pracy nad rolą. Improwizacja w danych okolicznościach dostarcza materiału, którego nie ma w tekście.

Trzy zasady

Akceptuj i dodawaj. To absolutna podstawa: cokolwiek zaproponuje partner, przyjmujesz to jako fakt i dodajesz coś od siebie. Zaprzeczenie („nie, to nie tak”) zabija scenę w jednej kwestii. Nawet jeśli propozycja partnera jest niewygodna, lepiej ją zaakceptować i rozwinąć, niż odrzucić.

Konkret zamiast ogólników. „Jesteśmy gdzieś na ulicy” jest słabsze niż „stoimy przed wejściem do przychodni, trzymasz moją kartę pacjenta”. Konkretne detale dają partnerowi punkt zaczepienia.

Działanie, a nie dowcip. Improwizacja w pracy aktora nie polega na żartowaniu. Zadaniem nie jest rozśmieszenie widzów, ale osiągnięcie czegoś u partnera. Chęć bycia zabawnym najszybciej niszczy scenę.

Ćwiczenia w pojedynkę

• Monolog z perspektywy przedmiotu. Wybierz dowolny przedmiot i mów w jego imieniu przez trzy minuty bez przerw. To trenuje płynność i usuwa lęk przed pustką.
• Kontynuacja zdania. Otwórz książkę, przeczytaj pierwsze zdanie, a następnie kontynuuj tekst na głos przez kolejną minutę.
• Okoliczności w biegu. Wybierz prostą czynność domową – mycie naczyń, zbieranie się do wyjścia – i wykonuj ją w różnych okolicznościach: spieszysz się, za ścianą śpi dziecko, właśnie zostałeś zwolniony z pracy.
• Zmiana zadania z timerem. Zacznij mówić o czymkolwiek, a co trzydzieści sekund, po sygnale, zmieniaj zadanie: przekonaj, usprawiedliw się, ukryj prawdę.
• Opowiadanie bez przygotowania. Opowiedz na głos fabułę filmu, który oglądałeś dawno temu, starając się nie przerywać mówienia.

Ćwiczenia w parze

• „Tak, i…” Klasyka. Każda kwestia zaczyna się od zaakceptowania poprzedniej i dodania nowego faktu. Wykonuje się to dosłownie, wypowiadając na głos słowa „tak, i…”.
• Dialog słowo po słowie. Budujecie wspólną historię, mówiąc naprzemiennie po jednym słowie. To trenuje uważne słuchanie.
• Scena z sekretem. Każdy otrzymuje tajne zadanie, o którym nie wie partner. Gracie zwykłą, codzienną scenę.
• Zmiana statusu. Zacznijcie scenę z określonym rozkładem sił (np. szef i pracownik), który w trakcie rozmowy musi zmienić się na przeciwny.
• Uzasadnienie pozy. Partner zastyga w przypadkowej pozie, a Ty zaczynasz scenę, która wyjaśnia, dlaczego on tak stoi.
• Ostatnia kwestia. Otrzymujecie finałowe zdanie sceny i musicie do niego dojść w sposób logiczny.

Jak przestać bać się pustki

Głównym lękiem w improwizacji jest myśl: „nie mam nic do powiedzenia”. Pomagają trzy rzeczy:

1. Oparcie o partnera. Patrz na niego i reaguj na to, co robi. Dopóki reagujesz, nie musisz niczego wymyślać.
2. Oparcie o działanie fizyczne. Zacznij coś robić rękami – tekst pojawi się sam. Ciało uruchamia głowę, a nie odwrotnie.
3. Prawo do pauzy. Cisza w scenie to nie porażka. Człowiek, który myśli, jest ciekawszy od kogoś, kto mówi bez przerwy.

Improwizacja w gotowej scenie

Na planach w Warszawie, Łodzi czy Krakowie zazwyczaj nie można improwizować tekstu: jest on zatwierdzony, dźwięk jest rejestrowany, a montaż musi do siebie pasować. Pozostaje jednak duże pole do popisu:

• Zmiana wewnętrznego zadania z dubla na dubel.
• Zmiana zachowania fizycznego w ramach mise-en-scène.
• Różne rozkładanie pauz.
• Różne reakcje na partnera.

Zanim zmienisz tekst, zapytaj reżysera. „Czy mogę spróbować powiedzieć to swoimi słowami?” to normalne pytanie, na które otrzymasz odpowiedź tak lub nie.

Częste błędy

• Odrzucanie propozycji partnera. Natychmiast zabija scenę.
• Chęć bycia zabawnym. Odciąga od realizacji zadania.
• Dominowanie w scenie. Mówienie najwięcej nie oznacza lepszej improwizacji.
• Abstrakcja. Brak konkretnych detali sprawia, że scena staje się pusta.
• Planowanie do przodu. Jeśli przygotowujesz kolejną kwestię w głowie, przestajesz słuchać partnera.

W skrócie

• Improwizacja jest niezbędna przy poprawkach, castingach grupowych i gdy partner się pomyli.
• Trzy zasady: akceptuj i dodawaj, bądź konkretny, stawiaj działanie ponad dowcipem.
• W pojedynkę ćwiczymy płynność i okoliczności, w parze – słuchanie.
• Przed lękiem pustki chronią: partner, działanie fizyczne i prawo do pauzy.
• Na planie improwizujemy zadanie i zachowanie, a tekst – tylko za zgodą reżysera.

Projekty z castingami opartymi na etiudach znajdziesz w sekcji castingi.