Dżejms łejl (James Whale)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii.

James Whale (22 lipca 1889 – 29 maja 1957) był angielskim reżyserem filmowym, reżyserem teatralnym i aktorem. Zapamiętano go przede wszystkim z pracy w gatunku horroru; wyreżyserował filmy Frankenstein (1931), Stary mroczny dom (1932), Niewidzialny człowiek (1933) oraz Panna młoda Frankensteina (1935), z których wszystkie uznaje się za klasykę gatunku. Whale wyreżyserował ponad tuzin filmów w innych gatunkach, w tym dzieło uznawane za definitywną ekranizację musicalu Show Boat (1936). Z czasem coraz bardziej rozczarował się swoim związkiem z horrorem, jednak wiele z jego filmów niebędących horrorami popadło w zapomnienie.

Urodzony w wielodzietnej rodzinie w Dudley w Anglii, Whale wcześnie odkrył swój talent artystyczny i studiował sztukę. Wraz z wybuchem I wojny światowej wstąpił do brytyjskiej armii, gdzie został oficerem. Został schwytany przez Niemców, a podczas pobytu w niewoli zdał sobie sprawę, że interesuje go dramaturgia. Po zwolnieniu na koniec wojny został aktorem, scenografem i reżyserem. Sukces reżyserski sztuki „Koniec podróży” z 1928 roku doprowadził do jego wyjazdu do Stanów Zjednoczonych – najpierw, aby wystawić sztukę na Broadwayu, a następnie do Hollywood, by reżyserować filmy. Whale spędził w Hollywood resztę swojego życia, przez większość tego czasu z wieloletnim partnerem, producentem Davidem Lewisem. Wliczając „Koniec podróży” (1930), Whale wyreżyserował w latach 1930–1936 tuzin filmów dla Universal Studios (jego niepodpisana praca nad wojennym eposem Aniołowie piekielni została wykonana dla United Artists), wypracowując styl charakteryzujący się wpływem niemieckiego ekspresjonizmu i bardzo mobilną kamerą.

U szczytu swojej popularności jako reżyser, Whale nakręcił w 1937 roku film Droga powrotna, kontynuację filmu Na Zachodzie bez zmian. Ingerencje studia, być może spowodowane naciskami politycznymi ze strony nazistowskich Niemiec, doprowadziły do zmiany wizji Whale’a, w efekcie czego Droga powrotna okazała się porażką krytyczną i komercyjną. Nastąpiła seria niepowodzeń finansowych i choć Whale nakręcił jeszcze jeden krótki film w 1950 roku, jego kariera reżyserska zakończyła się w 1941 roku. Whale nadal reżyserował spektakle teatralne, a także na nowo odkrył pasję do malarstwa i podróży. Dzięki inwestycjom stał się zamożny i cieszył się komfortową emeryturą, aż do udarów w 1956 roku, które odebrały mu siły i pozostawiły go w bólu. Whale popełnił samobójstwo 29 maja 1957 roku, topiąc się w basenie na swoim podwórku.

Whale przez całą swoją karierę był otwarcie gejem, co w latach 20. i 30. XX wieku było bardzo niezwykłe. W miarę jak wiedza o jego orientacji seksualnej stała się powszechna, niektóre z jego filmów, a w szczególności Panna młoda Frankensteina, zaczęto interpretować jako posiadające gejowski podtekst, a niektórzy twierdzili, że odmowa ukrywania swojej seksualności doprowadziła do końca jego kariery. Jednak współpracownicy Whale'a odrzucają te twierdzenia, uznając, że jego orientacja nie wpływała na jego pracę ani nie kosztowała go kariery.

Opis powyżej pochodzi z artykułu James Whale w Wikipedii, na licencji CC-BY-SA, pełna lista autorów dostępna w Wikipedii.