(Iannis Xenakis)

Giannis Klearchou Xenakis (w celach zawodowych zapisywany również jako Yannis lub Iannis Xenakis; gr. Γιάννης "Ιωάννης" Κλέαρχου Ξενάκης; ur. 29 maja 1922, zm. 4 lutego 2001) był urodzonym w Rumunii grecko-francuskim kompozytorem awangardowym, teoretykiem muzyki, architektem, reżyserem spektakli i inżynierem.

Po 1947 roku uciekł z Grecji, a osiemnaście lat później uzyskał obywatelstwo francuskie. Xenakis był pionierem wykorzystania w muzyce modeli matematycznych, takich jak zastosowania teorii zbiorów, procesów stochastycznych i teorii gier, a także wywarł istotny wpływ na rozwój muzyki elektronicznej i komputerowej. Integrował muzykę z architekturą, tworząc utwory dla istniejących już przestrzeni oraz projektując przestrzenie z myślą o konkretnych kompozycjach i wykonaniach muzycznych.

Do jego najważniejszych dzieł należą: Metastaseis (1953–54) na orkiestrę, w których wprowadził niezależne partie dla każdego muzyka; utwory perkusyjne, takie jak Psappha (1975) i Pléïades (1979); kompozycje wprowadzające spacjalizację poprzez rozproszenie muzyków wśród publiczności, jak choćby Terretektorh (1966); utwory elektroniczne stworzone przy użyciu systemu UPIC opracowanego przez Xenakisa oraz ogromne widowiska multimedialne, które kompozytor nazywał poltopami, stanowiące syntezę jego zainteresowań i umiejętności.

Spośród licznych napisanych przez niego prac teoretycznych za jedną z najważniejszych uznaje się książkę Formalized Music: Thought and Mathematics in Composition (wydanie francuskie 1963, tłumaczenie angielskie 1971). Jako architekt Xenakis znany jest przede wszystkim z wczesnych prac realizowanych pod kierunkiem Le Corbusiera: opactwa Sainte-Marie de La Tourette, nad którym współpracowali, oraz Pawilonu Philipsa na Expo 58, który zaprojektował samodzielnie.

Giannis Klearchou Xenakis urodził się w Brăili w Rumunii – miejscu zamieszkania licznej społeczności greckiej – jako najstarszy syn greckich rodziców: Klearchosa Xenakisa, przedsiębiorcy z Eubei, dyrektora zarządzającego angielską agencją eksportowo-importową i jednego z najbogatszych ludzi w mieście, oraz Fotini Pavlou z Lemnos, pianistki władającej również językiem niemieckim i francuskim. Jego młodsi bracia to Jason, który został profesorem filozofii w Stanach Zjednoczonych i Grecji, oraz Kosmas, architekt, urbanista i artysta.

Oboje rodzice interesowali się muzyką, jednak to Pavlou zachęcała syna do zgłębiania tej dziedziny: matka podarowała małemu Giannisowi flet, a rodzina kilkakrotnie odwiedzała Festiwal w Bayreuth ze względu na zainteresowanie ojca operą. Jej przedwczesna śmierć w 1927 roku, gdy Xenakis miał pięć lat, była traumatycznym przeżyciem, które, za słowami kompozytora, „głęboko naznaczyło” przyszłego twórcę. Kobieta zapadła wcześniej na odrę i zmarła po urodzeniu martwej córki.

Następnie kształcił się pod opieką szeregu angielskich, francuskich i niemieckich guwernantek, a w 1932 roku został wysłany do Grecji, by studiować w szkole z internatem Anargyrio-Korgialenio na wyspie Spetses na Morzu Egejskim. Śpiewał w szkolnym chórze chłopców, w którego repertuarze znajdowały się utwory Palestriny oraz Requiem Mozarta, które Xenakis zapamiętał w całości. ...

Źródło: Artykuł „Iannis Xenakis” z angielskiej Wikipedii, na licencji CC-BY-SA 3.0.