Idź i patrz
Иди и смотри (1985)
Produkcja
Data premiery
Budżet
$5 000 000
Opłaty
$96 908
Reżyser
Scenariusz
Ales Adamovich
Autor
Kompozytor
Oleg Yanchenko
Producent
Stepan Tereschenko
Aktorzy
Aleksiej Krawczenko
Flyora Gayshun
Olga Mironova
Glasha
Liubomiras Laucevicius
Kosach
Vladas Bagdonas
Rubezh
Jüri Lumiste
Obersturmführer
Viktors Lorencs
Sturmbannführer
Kazimir Rabetsky
Village Headman
Yevgeni Tilicheyev
Gezhel
Krótki opis
Idź i patrz to radziecki dramat wojenny osadzony na Białorusi podczas niemieckiej okupacji w 1943 roku. Nastolatek Flyora, wbrew sprzeciwowi matki, odkopuje z ziemi karabin i dołącza do partyzantów w lesie. Spotyka dziewczynę, Glashę, z którą wraca do swojej wioski, gdzie zastaje wymordowanych mieszkańców. To, co dzieje się później, zamienia jego walkę o przetrwanie w długotrwałą udrękę pośród wojennych zgliszcz i masowych represji wymierzonych w ludność cywilną.
Film wyreżyserował Elem Klimov, który napisał również scenariusz wspólnie z Alesem Adamovichem. Było to czwarte dzieło reżysera, poprzedzone pełnometrażowymi obrazami Larisa, Agonia oraz Pożegnanie. W rolę Flyory wcielił się Aleksei Kravchenko, a u jego boku wystąpili Olga Mironova jako Glasha, Liubomiras Laucevicius jako Kosach, Vladas Bagdonas jako Rubezh, Jüri Lumiste oraz Viktors Lorencs. Produkcja została zrealizowana przez studia Mosfilm i Belarusfilm z budżetem wynoszącym około pięciu milionów dolarów, a czas trwania filmu to 142 minuty.
Sława obrazu opiera się na szerokim uznaniu widzów: w serwisie IMDb otrzymał ocenę 8,3/10 na podstawie około 121 000 głosów, a w TMDB 8,2/10 z blisko dwóch tysięcy głosów. Ocena krytyków na poziomie 9,2/10 z 60 recenzji stawia profesjonalną ocenę nieco wyżej niż noty publiczności. Obsada licząca 34 osoby oraz ogromna liczba oddanych głosów wskazują na film, który zyskał uznanie daleko poza granicami czasu i miejsca swojej premiery.
Co pozostało za kulisami
- Najlepszy film według ankiety magazynu „Sowieckij ekran” w 1987 roku.
- Zdjęcia scen filmu realizowano w porządku chronologicznym.
- To ulubiony radziecki film Danny’ego Boyle’a.
- W 1987 roku scenariusz filmowy został wydany w formie książki w serii „Biblioteka dramaturgii filmowej”.
- Aby przygotować się do roli, Aleksiej Krawczenko musiał znacznie schudnąć. Młody aktor został poddany surowej diecie, ale sam uznał, że to za mało i zaczął biegać na długie dystanse, aby lepiej ukształtować wizerunek wycieńczonego dziecka.
- Zdjęcia filmu, które trwały 9 miesięcy, realizowano w Rezerwacie Berezinskim, w okolicach wsi Kamionka.
- Poza amunicją bojową w filmie użyto również prawdziwych pocisków artyleryjskich. Było to związane z dążeniem Klimowa do autentyzmu. Początkowo planowano użycie pirotechniki i ładunków wybuchowych, ale po kilku próbach reżyser z operatorem doszli do wniosku, że takie eksplozje wyglądają nienaturalnie. Następnie zastosowano prawdziwe pociski, co znacznie zwiększyło ryzyko dla życia aktorów.
- Ze względów bezpieczeństwa aktorów i ekipy operatorskiej podczas kręcenia sceny ostrzału pociskami smugowymi, znajdowali się za betonowym panelem o wysokości 1,5 i szerokości 5 metrów.
- W 1985 roku film został zgłoszony przez ZSRR do grona pretendentów do nagrody „Oscar” w kategorii „Najlepszy film obcojęzyczny”, jednak ostatecznie nie został nominowany.
- Z pewną szkodą dla autentyczności, zrezygnowano z języka białoruskiego. Jak wyraził się Aleksiej Krawczenko, podczas nagrywania zdecydowano „stworzyć mutanta języka rosyjskiego i białoruskiego, ponieważ gdybym mówił czystym białoruskim, nikt by niczego nie zrozumiał”.
- Krawczenko był głęboko poruszony sceną z krową: podczas kręcenia użyto prawdziwych pocisków i po trafieniu pierwszych pocisków zwierzę stanęło na tylnych nogach, ledwo nie miażdżąc aktora.
- Film został nakręcony w oparciu o dzieła Alesa Adamowicza „Opowieść o Chatyń”, „Partyzanci” i „Kaci”.
- Scenariusz filmu nosił tytuł „Zabijcie Hitlera”: tytuł ten został pomyślany w sensie globalnym, jako wezwanie do zabicia demonicznej zasady, przede wszystkim w sobie. Reżyser zdawał sobie sprawę, że będzie to bardzo brutalny film i uważał, że mało kto będzie w stanie go oglądać. Powiedziawszy to Adamowiczowi, Klimow w odpowiedzi usłyszał: „Niech nie oglądają. Musimy to po sobie zostawić. Jako świadectwo wojny, jako błaganie o pokój”.
- Aktor grający główną rolę, Aleksiej Krawczenko, przyznał, że nie zamierzał brać udziału w przesłuchaniach i udał się tam na prośbę przyjaciela, który bardzo chciał zagrać w filmie i poprosił go o wsparcie. Podczas przesłuchań Krawczenko został poproszony o odegranie etiudy „śmierć matki”. Jak później przyznał aktor, nieświadomie zapłakał tak przekonująco, że nawet niektórzy członkowie komisji się wzruszyli. Klimow jednak nie był ostatecznie przekonany i dodatkowo „testował” kandydata do roli. Na przykład jednym z takich testów był seans kronik wojennych, w tym z fragmentami z obozów koncentracyjnych. Po kilku godzinach oglądania Krawczenko zaproponowano herbatę z ciastem, którą nastolatek stanowczo odmówił. Ta odmowa spełniła oczekiwania reżysera, który sprawdzał zdolność aktora do szczerego przeżywania cudzego bólu i cierpienia.
- Do roli Głasz został zatwierdzona studentka szkoły artystycznej Olga Mironowa. Dla niej „Idź i patrz” był pierwszym i ostatnim udziałem w filmie. Po ukończeniu szkoły Mironowa została nauczycielką.
- Według Klimowa, za granicą film wydał się tak szokujący, że podczas seansów przed kinami dyżurowały karetki pogotowia, zabierając zbyt wrażliwych widzów. Podczas jednej z dyskusji o filmie wstał starszy Niemiec i powiedział: „Jestem żołnierzem Wehrmachtu. Co więcej – oficerem Wehrmachtu. Przeszedłem przez całą Polskę, Białoruś, dotarłem do Ukrainy. Świadczę: wszystko, co zostało opowiedziane w tym filmie, jest prawdą. I najstraszniejsze i najbardziej wstydliwe dla mnie – że ten film zobaczą moje dzieci i wnuki”.
- Krytyk filmowy Roger Ebert („Chicago Sun-Times”) w recenzji z 2010 roku nazwał ostatnią pracę Klimowa „jednym z najbardziej druzgocących filmów o wojnie”, w którym, jak przypuszczał, „żywi z pewnością zazdroszczą umarłym”. Zauważając, że w radzieckim kinie tematyka Hitlera była dość bezpieczna i wygodna jako alegoria polityczna, Ebert przyznał, że obraz jest czymś więcej niż tylko alegorią, a on sam ledwo widział film, który bardziej bezlitośnie przedstawia ludzkie zło.
- Początkowo kierownictwo Goskino nie zatwierdziło scenariusza filmu: scena, w której główni bohaterowie przedzierają się przez bagniste błoto, została odebrana jako „propagandę estetyki brudu”; rozgnieciony przez sołtysa mrowiskowiec – „ponižające upodobnienie naszego narodu do mrówek”, a rozstrzelenie krowy na nocnym polu – „naturalizm” i „rozkoszowanie się”. Zastrzeżenia wzbudziła również scena spalenia wioski, ponieważ „brakowało w niej rozmachu ruchu partyzanckiego”, oraz rezygnacja Flory ze strzału w Hitlera-niemowlę, którą cenzorzy określiły jako „wszechwybaczenie, abstrakcyjny humanizm i podejście nieklasowe”. Klimow odmówił spełnienia żądań Goskino, ponieważ uznał je za „zabijające film na miejscu”, po czym film został zamknięty. Reżyser kontynuował walkę o film, ale dopiero w 1984 roku mógł rozpocząć zdjęcia. Jedyną zmianą wprowadzoną w tym czasie była nazwa filmu – „Idź i patrz” zamiast pierwotnie zamierzonego „Zabij Hitlera”.
- Sołtysa wioski, żywcem spalonego, zagrał miejscowy wiejski mieszkaniec Kazimierz Rabiecki, który podczas wojny znajdował się na tej samej wyspie, gdzie odbywały się zdjęcia. Jego przedśmiertny monolog został nakręcony bez potknięć i konieczności podkładania głosu, a Klimow później wypowiadał się o tym przypadku jako o „aktorskim wyczynie”.
- Podczas kręcenia sceny spalenia wioski obsadę statystów – miejscowych mieszkańców – zgromadzono w stodole, ale nie udawało się osiągnąć pożądanego nastroju emocjonalnego. Ktoś z ekipy filmowej puścił plotkę, że „filmowcy mogą naprawdę podpalić”, a jeden z aktorów grających Niemców oddał salwę z automatu. W rezultacie, jak powiedział Klimow, „ze stodoły rozległ się taki ludzki wycie, którego nie byłby w stanie zasymulować żaden aktor”. Z młodszymi aktorami statystów pojawił się problem innego rodzaju: wielu chłopców i dziewcząt zaproszonych do odegrania ról partyzantów początkowo często się śmiało i nie traktowało pracy poważnie. Na radę Alesa Adamowicza Klimow włączył przez wzmacniacz piosenki z czasów wojny, które skutecznie nastroiły aktorów do pracy.
- Efekt „głuchoty” i dzwonienia w uszach, odczuwanego przez Florę po wybuchu pocisku w pobliżu, został wykorzystany przez Stevena Spielberga w dramacie wojennym „Ratując szeregowca Ryana”.
Auditions in India
Casting calls in USA
Castingi w Polsce
Кастинги в Україні
